तराने तेली आणि नागपूरी मारबत !
डॉ. महेंद्र धावडे, संस्थापक अध्यक्ष, बळीराजा पार्टी
नागपूरचा मारबत उत्सव हा संपूर्ण जगात फक्त नागपुरातच साजरा केला जाणारा एक अत्यंत आगळावेगळा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक सोहळा आहे. या उत्सवाला १४५ वर्षांपेक्षा जास्त जुना इतिहास असून तो दरवर्षी पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी, म्हणजेच तान्हा पोळ्याच्या दिवशी (श्रावण अमावास्येच्या दुसऱ्या दिवशी) साजरा केला जातो.
नागरिकांना एकत्र आणणे: ब्रिटिश काळात भारतीयांवर अनेक निर्बंध होते. लोकांना एकत्र येऊन देशाच्या परिस्थितीवर किंवा ब्रिटिशांच्या अन्यायाविरुद्ध चर्चा करण्याची परवानगी नसायची. परंतु, धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सवांवर ब्रिटीश सहसा बंदी घालत नसत. नेमका याच गोष्टीचा फायदा उठवत तेली समाजाने मारबत उत्सवाच्या माध्यमातून लोकांना संघटित करण्याचे ठरवले.परकीय गुलामगिरीचे पाश तुटावेत आणि लोकांमध्ये देशाभिमान जागा व्हावा, या उद्देशाने जागनाथ बुधवारी परिसरात ही पिवळी मारबत स्थापन करण्यात आली.ब्रिटिशांची जुलमी राजवट, त्यांच्याकडून होणारे अत्याचार, जबरदस्तीने वसूल केला जाणारा कर आणि दडपशाही या सर्वांचा निषेध करण्यासाठी पिवळ्या मारबतीला एक माध्यम बनवले गेले.
नागपुरात १८८५ मध्ये तऱ्हाणे तेली समाजबांधवांनी ब्रिटीश राजवटीच्या अत्याचाराविरोधात जागनाथ बुधवारी परिसरात 'पिवळी मारबत उत्सव कमिटी' स्थापन करून पिवळी मारबत सुरू केली होती. ही मारबत सर्वप्रथम तयार करणाऱ्या आणि तिची मिरवणूक सुरू करणाऱ्या प्रमुख व्यक्तींचे नाव दिवंगत आप्पाजी खोपडे आणि बटानजी भाऊ खोपडे असे होते हे तराने तेली होते. तऱ्हाणे तेली समाजाने ब्रिटिशांच्या अत्याचाराविरुद्ध लोकांना एकत्र आणण्यासाठी आणि शहराचे रोगराईपासून रक्षण करण्यासाठी पिवळी मारबत सुरू केली. हिला एका रक्षक देवतेचे रूप मानले जाते.
त्यांनी सर्वात आधी बांबूच्या कमच्या आणि कागद वापरून ३ ते ४ फूट उंचीची बाहुलीसारखी पिवळी मारबत तयार केली आणि लोकांच्या मदतीने तिची मिरवणूक काढण्यास सुरुवात केली होती.
काळी मारबत (१८८१ पासून): भोसले राजघराण्यातील बाकाबाई यांनी १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांना मदत केली होती. त्यांच्या या देशद्रोहाचा निषेध म्हणून नागपूरकरांनी 'काळी मारबत' काढायला सुरुवात केली. ही मारबत अन्यायाविरोधातील आणि देशद्रोहाच्या निषेधाचे प्रतीक मानली जाते.
इतिहासासोबतच या परंपरेला महाभारताशीही जोडले जाते. पौराणिक कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाचा वध करण्यासाठी आलेल्या पुतना मावशीचे प्रतीक म्हणून काळी मारबत पाहिली जाते. मारबतीचे दहन म्हणजेच पुतनाचा वध आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय मानला जातो.
मारबतीसोबतच काही पुरुष वाचक पुतळेही या मिरवणुकीत काढले जातात, ज्यांना 'बडग्या' म्हटले जाते. बडग्या हा मारबतीचा नवरा किंवा समाजातील वाईट प्रवृत्तींचे रूप मानला जातो. आजच्या काळात समाजातील भ्रष्टाचार, दहशतवाद, वाईट चालीरीती किंवा आंतरराष्ट्रीय राजकीय मुद्द्यांवर (जसे की महागाई किंवा चुकीची धोरणे) प्रहार करण्यासाठी वेगवेगळ्या नेत्यांचे किंवा प्रतीकांचे 'बडगे' बनवून त्यांचीही थट्टा उडवली जाते आणि शेवटी त्यांचे दहन केले जाते.
मिरवणुकीदरम्यान लाखो नागपूरकर एकत्र येऊन "ईडा, पिडा, रोगराई, मुंग्या-डास घेऊन जा गे मारबत!" अशा घोषणा देतात. या घोषणेमागे शहरातील सर्व आजारपण, संकटे, दुःख आणि नकारात्मकता मारबतीसोबत नष्ट व्हावी, अशी लोकांची श्रद्धा असते.
मिरवणुकीत काळी आणि पिवळी मारबत जेव्हा एकमेकींना भेटतात, त्याला 'मारबत मिलन' म्हणतात. हा सोहळा पाहण्यासाठी इतर जिल्ह्यांतून आणि राज्यांतून लाखो भाविक नागपूरच्या इतवारी आणि नेहरू पुतळा परिसरात गर्दी करतात. संपूर्ण शहरातून फिरवून आणल्यानंतर संध्याकाळी या मारबतींचे आणि बडग्यांचे विसर्जन किंवा दहन केले जाते, ज्यामुळे शहरावरील सर्व संकटे दूर होतात अशी भावना आहे.
पिवळी मारबत ही प्रामुख्याने ब्रिटिश सत्तेचे प्रतीक म्हणून सुरू झाली, तर काळी मारबत ही बाकाबाई/वाईट प्रथांचे प्रतीक म्हणून ओळखली जाते; दोन्ही एकत्रितपणे “वाईटावर चांगल्याचा विजय” हा संदेश देत आहे.
काही इतिहासकारांच्या मते, हा उत्सव इतका प्रभावी ठरला की लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या आधीपासूनच नागपुरात या परंपरेने समाजजागृतीचे आणि क्रांतीचे काम केले होते.
त्यामुळेच आजही जेव्हा पिवळी आणि काळी मारबत नागपूरच्या रस्त्यांवरून निघते, तेव्हा ती केवळ एक धार्मिक मिरवणूक नसून अन्यायाविरुद्ध एकत्र येण्याचा नागपूरकरांचा ऐतिहासिक वारसा म्हणून पाहिली जाते.
ब्रिटीश राजवट विरुद्ध लोकशाही - १८८५ मध्ये हा उत्सव थेट ब्रिटीश राजवटीच्या जुलुमाविरुद्ध आणि त्यांच्या गुप्तहेर नजरेला चकवून लोकांना एकत्र करण्यासाठी सुरू करण्यात आला होता. आजच्या काळात कोणत्याही सरकारविरुद्ध थेट रस्त्यावर उतरून तीव्र आंदोलन किंवा निदर्शने करायची असल्यास प्रशासनाची (पोलीस) पूर्वपरवानगी घ्यावी लागते.
आजच्या लोकशाही व्यवस्थेत धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा म्हणून मारबत काढायला नक्कीच परवानगी मिळाली असती आणि सरकार त्याचे स्वागतही करते. परंतु, १८८५ मध्ये ज्या तीव्र बंडखोर आणि क्रांतीच्या भावनेने ब्रिटिशांविरुद्ध लढा देण्यासाठी ही कमिटी स्थापन झाली होती, तशा प्रकारच्या थेट राजकीय आंदोलनाला आजच्या कडक पोलीस आणि न्यायालयीन नियमांमुळे अनेक प्रशासकीय अडचणींचा सामना करावा लागला असता.
इंग्रज सरकारच्या काळात मारबत उत्सव हे आंदोलनाचे आणि विरोधाचे शस्त्र होते. ब्रिटिशांच्या अत्याचाराला वाचा फोडण्यासाठी आणि लोकांमध्ये देशप्रेम जागवण्यासाठी तऱ्हाणे तेली समाजाने पिवळी मारबत सुरू केली. इंग्रज सरकारला चकवण्यासाठी धार्मिक उत्सवाचा आडोसा घ्यावा लागला होता.
नागपूरचा मारबत उत्सव हा मूळचा जनतेचा उत्सव आहे, त्यामुळे सरकार तो स्वतःच्या सोयीप्रमाणे पूर्णपणे नियंत्रित करू शकत नाही; मात्र अलिकडच्या काळात सरकारच्या हस्तक्षेपावरून नागपुरात एक मोठी चर्चा आणि वाद नक्कीच सुरू झाला आहे.
महापालिकेकडून उत्सव 'हायजॅक
सध्या (सप्टेंबर २०२६ मध्ये) नागपूर राजकीय वर्तुळात आणि नागरिकांमध्ये अशी चर्चा रंगली आहे की, सत्ताधारी राजकीय पक्ष आणि नागपूर महानगरपालिका (NMC) या उत्सवाला आपल्या सोयीनुसार वापरण्याचा किंवा हायजॅक करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
२ कोटीची तरतूद- या वर्षाच्या अर्थसंकल्पात महापालिकेच्या स्थायी समिती सभापती शिवानी दाणी-वाखरे यांनी मारबत महोत्सवासाठी २ कोटी रुपयांचा मोठा निधी मंजूर केला आहे. महापालिकेच्या इतिहासात या उत्सवाला थेट एवढा मोठा निधी देण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.
मारबत मिरवणुकीत निघणारे 'बडगे' हे दरवर्षी सरकारच्या महागाई, भ्रष्टाचार आणि चुकीच्या धोरणांवर सडकून टीका करतात. अशा वेळी सरकारविरोधी वातावरण तयार होऊ नये आणि तरुण वर्गाला आकर्षित करता यावे, म्हणूनच महापालिकेने हा उत्सव अधिकृतपणे आपल्या नियंत्रणात घेण्याचा (ग्लोबल ब्रँडिंगच्या नावाखाली) प्रयत्न सुरू केल्याची टीका काही जुन्या उत्सव समिती सदस्यांकडून होत आहे.
सरकार मिरवणूक रोखू शकत नाही किंवा तिची परंपरा बदलू शकत नाही, कारण तो नागपूरचा सांस्कृतिक हक्क आहे. मात्र, या ऐतिहासिक लोक-उत्सवाला "शासकीय महोत्सवाचे" रूप देऊन त्याचा वापर राजकीय प्रतिमा सुधारण्यासाठी किंवा स्वतःच्या सोयीचे वातावरण तयार करण्यासाठी केला जात आहे का, अशी शंका सध्या नक्कीच उपस्थित केली जात आहे.
